Artykuł dotyczący umundurowania żołnierza niemieckiego z roku 1914 rekonstruowanego przez SRH "Żelazny Orzeł".
W niniejszym artykule pragnę przedstawić Państwu realia historyczne Operacji Łódzkiej oraz wzór umundurowania żołnierza pruskiego z 225. rezerwowego pułku piechoty, wchodzącego w skład 49. rezerwowej dywizji piechoty, uczestniczącej w Operacji Łódzkiej, zwanej też Bitwą Łódzką.
Tło historyczne:
28 lipca 1914 r. wybucha I Wojna Światowa. W pierwszych dniach sierpnia na prośbę Francji armia rosyjska uderza na Prusy Wschodnie. Niemcy rozbijają armię rosyjską pod Tannenbergiem. W tym samym czasie Rosjanie odnoszą jednak ogromny sukces w Galicji. Gromią Austriaków, podchodzą pod Kraków, zagrażają Górnemu Śląskowi. Niemcy śpieszą sojusznikowi z pomocą. We wrześniu i październiku uderzają na Dęblin. 28 października Rosjanie odrzucają siły gen. Augusta von Mackensena spod Warszawy. Zajmują dogodne pozycje do ofensywy na teren Niemiec. Front rozciąga się teraz na 300 kilometrów od Włocławka po Przedbórz, po jego obu stronach stoi ponad 600 tys. żołnierzy i 2700 dział. W centrum znajduje się ponad półmilionowa Łódź, ważny ośrodek przemysłowy i centrum komunikacyjne. Od niemieckiej granicy dzieli ją zaledwie 100 kilometrów. Rosyjski sztab przygotowuje operację "walec parowy". Cel: Berlin i Górny Śląsk. Do ofensywy szykuje się 1. armia Rennenkampfa, 2. armia Scheidemanna i 5. armia Plehwego. Razem 367 tys. żołnierzy. Przeciwko sobie mają 200 tys. 9. armie Mackensena. Niemcy jednak znają plany Rosjan, gdyż większość depesz rosyjskich nie jest szyfrowana. 11 listopada 1914 r. uderzeniem z Torunia w stronę na Włocławek rozpoczynają tzw. "Operację Łódzką". Następnie po zdobyciu Włocławka kierują się w stronę Kutna, Łowicza i dalej rozdzielając dwa skrzydła prą na południe okrążając Łódź od zachodu i północnego wschodu. W ciągu trzech tygodni po obu stronach ginie ponad 110 tys. Rosjan i 90 tys. Niemców. Niemcy systematycznie spychają wojska rosyjskie tworząc wokół ich trzech armii potężny pierścień. W krytycznych dniach 18-23 listopada Niemcy są o krok od centrum miasta.
Bitwa Łódzka - atak wojsk rosyjskich
Aby okrążyć Łódź od strony wschodniej i południowej i tym sposobem zamknąć całą 2-gą armię Scheidemanna w "łódzkim kotle", zorganizowana zostaje tzw. "Grupa Scheffera". W jej skład wchodzą 49. i 50. rezerwowe dywizje piechoty, 3. dywizja gwardii oraz pół dywizji kawalerii. Zadaniem Grupy gen. Reinharda von Scheffera jest przebić się od Strykowa w kierunku na Rzgów a następnie od południa w kierunku na Pabianice. Ten manewr odciąłby całkowicie Łódź od dostaw liniami kolejowymi z Warszawy i Tomaszowa Mazowieckiego.
Bitwa Łódzka - ostrzał artyleryjski wojsk niemieckich na jednym z podłódzkich wzgórz.
Zasadnicza bitwa odbywa się w okolicach dzisiejszej Gadki Starej (wówczas Gadek Starych). W dniach 21-23 listopada dochodzi tu do kilku, wyjątkowo krwawych potyczek toczonych w dzień i w nocy o okoliczne wzgórza. Walka toczy się głównie pomiędzy 4. pułkiem syberyjskim okopanym na skraju lasu Ruda a 49. rezerwową dywizją piechoty, później wzmocnioną oddziałami 50. rezerwowej dywizji piechoty. Noc z 21 na 22 listopada była tak krwawa, że w historiografii niemieckiej zapisała się jako totensonntag czyli "martwa niedziela".
Cmentarz wojenny k. Gadki Starej - stan po wzniesieniu.
Bitwa kończy się patem, Rosjanie utrzymują pozycje na wschód od Pabianic, a Niemcy zagrożeni otoczeniem wycofują się w stronę Brzezin. Rosjanie nie dali się okrążyć, ale ponieśli zbyt duże straty, musieli skrócić front. 6 grudnia wycofują się z Łodzi o 80 km na wschód. Nową linią obrony będzie rzeka Rawka. Do dziś można oglądać cmentarz wojenny na Gadce Starej, a na cmentarnym wzgórzu (w terminologii niemieckiej Graberberg) pomnik z niemieckim napisem "tu spoczywa w Bogu 2000 dzielnych wojowników".
Cmentarz wojenny k. Gadki Starej - stan obecny.
Dla Polaków Operacja Łódzka jest tylko "bitwą zaborców". A przecież w niemieckiej armii walczył korpus Posen, w którego skład wchodziło około 23 tys. Polaków z Wielkopolski. Po stronie przeciwnej 24. pułk piechoty uzupełniany był Polakami z Mazowsza. Gdy ogląda się pozostałe po Bitwie Łódzkiej groby, na ponad 200 cmentarzach rozsianych wokół Łodzi, wielokrotnie widać na nich polskie nazwiska. Czy więc naprawdę była to "bitwa zaborców"?
Jeden z nagrobków żołnierzy 225. rezerwowego pułku piechoty na cmentarzu k. Gadki Starej.
Tematyką obraną przez SRH Żelazny Orzeł jest odtworzenie sylwetek żołnierzy 2. kompanii 225 rezerwowego pułku, wchodzącego w skład 49. rezerwowej dywizji piechoty. Oddział ten brał aktywny udział w najkrwawszym momencie Bitwy Łódzkiej, czyli w starciu k. Gadki Starej pod dowództwem porucznika von Mareesa.
Żołnierze 225. rezerwowego pułku piechoty przed wejściem do zaimprowizowanej ziemianki.
Umundurowanie:
Poniższe ilustracje i opis mają na celu ułatwienie skompletowania munduru oraz wyposażenia 225. rezerwowego pułku piechoty. Opracowanie postanowiłem wzbogacić o oryginalne fotografie, skany regulaminów wojskowych z epoki oraz współczesne opracowania. Opisywane sylwetki żołnierzy 2. kompanii 225. rezerwowego pułku piechoty ukazują wygląd pruskich rezerwistów na początku oraz w końcowej fazie Operacji Łódzkiej 1914 roku.
Pierwszą konfiguracją mundurową jest najczęściej spotykany Feldmarschmäßiger Anzug czyli pełny układ polowo-marszowy. W początkowej fazie Operacji Łódzkiej, ze względu na nadal sprzyjające temperatury, żołnierze poruszali się jedynie w mundurach, podczas gdy ich płaszcze przytroczone były do plecaków. Feldmarschmäßiger Anzug charakteryzował się koniecznością przenoszenia przez żołnierza wszelkich niezbędnych rzeczy, co czyni ten układ najbardziej wymagającym dla rekonstruktora. Tak przedstawiają go wojskowe regulaminy:
Tak prezentuje się Feldmarschmäßiger Anzug widziany z przodu:
Warto zwrócić uwagę na widoczne umundurowanie oraz wyposażenie. Przedstawiony na zdjęciu żołnierz nosi na sobie brązowe saperki piechoty (Infanteriestiefel), podkute systemem metalowych gwoździ, ułatwiającym poruszanie się w niesprzyjającym terenie. Kolejnym elementem są wełniane spodnie wz. 1907 (Tuchhose M 1907), posiadające z boku ozdobne lampasy w kolorze czerwonym. Żołnierz nosi na sobie kurtkę mundurową kroju pruskiego wz. 1907 (Feldrock für Mannschaften der preußischen Infanterie M 1907).
Mundur ozdobiony jest czerwonymi wypustkami na mankietach, obłożeniu, kołnierzu oraz dragonie z tyłu kurtki. Jeżeli chodzi o widoczne elementy metalowe, mundur posiada w sumie 20 guzików z koroną cesarską, w tym dwa haki stylizowane na guziki a znajdujące się z tyłu munduru, dwa guziki z numerem kompanii umieszczone przy zapięciu pagonów, haftkę kołnierza oraz dwa zwykłe haki mocujące pas.
Pagony (Schulterklappen) wykonane są z materiału zbliżonego do munduru, wykończone jasnobłękitną wypustką oznaczającą XXV. korpus armijny, posiadające haftowane ręcznie, czerwone numery 225. pułku oraz zwieńczone wspomnianym już guzikiem z numerem 2. kompanii.
Szyję żołnierza, przed obtarciem przez szorstki materiał kołnierza, chroni podkołnierzyk wz. 1909 (Halsbinde M 1909).
Pas główny (Koppel) zapięty jest przez mosiężną klamrę (Die Koppelschlösser) zdobioną cesarską koroną i zwięczoną słowami Gott mit uns - Bóg z nami. Na pasie widoczne są skórzane ładownice nabojowe wz. 1909 (Patronentasche M 1909) do karabinu systemu Mausera.
Na głowie żołnierza widnieje tradycyjne, niemieckie nakrycie głowy używane przez pułki rezerwowe oraz Landwehre od 1895 roku (Helm für Mannschaften der preußischen Reserve- und Landwehr-Infanterie M 1895), zwane potocznie pikelhaubą. Pikelhauba wykonana była z wysokiej jakościowo skóry, wzmocniona mosiężnymi okuciami, ozdabiana cesarskim orłem, szpicem oraz kokardami (Kokarden) w barwach Rzeszy oraz Prus. By wszystkie te elementy nie stanowiły widocznego celu dla przeciwnika, pikelhauba w warunkach bojowych zasłonięta była poprzez specjalny pokrowiec (Helmüberzüge). Pokrowce te stosowane były w armii cesarskiej już od roku 1892, przechodząc kolejne modyfikacje w roku 1909 oraz 1914. Tuż po wybuchu wojny pułki rezerwowe otrzymywały pokrowce z numerami w kolorze czerwonym i różniące się od pułków liniowych jedynie literą "R" ponad cyframi. Jednak po niecałym miesiącu na mocy specjalnego rozkazu zmieniono kolor numerów oraz liter pułków rezerwy oraz landszturmu na zielony.
Tak natomiast prezentował się omawiany Feldmarschmäßiger Anzug widziany z tyłu:
Na powyższym zdjęciu dokładnie widać kolejne elementy żołnierskiego ekwipunku oraz wspominany już ozdobny dragon na tyle munduru.
Na prawym boku żołnierz nosi przymocowany do pasa chlebak wz. 1902 (Brotbeutel M 1902). Ten przydatny element wyposażenia wykonany z płótna w kolorze jasnobrązowym, wzmacniany skórzanymi elementami służył do przechowywania między innymi pożywienia. Chlebak posiada mosiężne uchwyty na manierkę oraz dodatkowy pas nośny (Trageband), który omówię w dalszej części artykułu. Do chlebaka za pomocą skórzanych pasków oraz stalowego uchwytu przymocowana jest manierka wz. 1907 (Feldflasche M 1907). Ten aluminiowy pojemnik na wodę pokryty jest wełnianym pokrowcem ułatwiającym utrzymywanie w nim stałej temperatury płynu. Pojemność manierki wynosi 0,8 litra.
Na plecach żołnierza widoczny jest plecak wz. 1907/1913 (Tornister M 1907/13), wykonany głównie z płótna i wzmacnianej skóry, a jego klapa pokryta była końską sierścią. Zapobiegało to przemakaniu plecaka i sprawdzało się znakomicie w roli prowizorycznej poduszki. We wnętrzu plecaka znajduje się system komór i kieszeni ułatwiający optymalne spakowanie rzeczy. Plecak posiada szelki, które za pomocą stalowych uchwytów przymocowują go do ładownic nabojowych z przodu pasa, a następnie spinane są u spodu plecaka.
Na plecaku widzimy przytroczony, zrolowany płaszcz oraz płachtę namiotową wz. 1892 (Zeltbahn M 1892). Płachta ta była częścią namiotu, który zbudować można było po złączeniu ze sobą dwóch lub więcej płacht. Dodatkowym elementem widniejącym na plecaku jest przytroczona aluminiowa menażka piechoty wz. 1910 (Kochgeschirr für Fußtruppen M 1910) z charakterystyczną szyną wzmacniającą uchwyt (Stiel).
Tak natomiast prezentował się omawiany Feldmarschmäßiger Anzug widziany z lewego boku:
Z tej perspektywy doskonale widoczne są elementy ekwipunku noszonego z boku. Do pasa głównego w specjalnym pokrowcu (Spatentasche) przymocowana jest łopatka saperska piechoty wz. 1874 (Spaten M 1874). Łopatka ta była nie tylko doskonałym narzędziem służącym do okopywania się, lecz zaostrzona stanowiła wyjątkowo zabójczą broń. Pasy pokrowca na saperkę mocują także bagnet wz. 1871 z piłą (Seitengewehr 71 mit Sägerücken). Bagnet znajduje się w tzw. "żabce" - czyli mocowaniu trzymającym go przy pasie głównym (Seitengewehrtasche). Do żabki przymocowany jest ozdobny pompon (Säbeltroddel) w układzie kolorystycznym oznaczającym 2. kompanię.
Tak natomiast prezentował się omawiany Feldmarschmäßiger Anzug widziany z prawego boku:
Na powyższym zdjęciu widać karabin Mauser M 1898. Na uwagę zasługują też ozdobne wykończenia mankietów kurtki mundurowej. Na kolejnej serii fotografii widać układ mundurowy Feld Anzug, zaprojektowany z myślą o szybkim pokonywaniu terenu, także podczas walki:
Ten układ mundurowy różnił się od standardowego Feldmarschmäßiger Anzug jedynie bardzo praktycznym sposobem noszenia pod brodą skórzanego pasa pikelhauby. Pas tak samo jak reszta oporządzenia skórzanego jest w kolorze brązowym, stanowi to wyjątkowo charakterystyczny element wyglądu żołnierza niemieckiego aż do września 1915 roku, kiedy to specjalnym rozkazem nakazano czernienie ekwipunku, w tym także marszowych butów. Na kolejnej serii zdjęć widoczny jest żołnierz prezentujący tzw. Sturmanzug, czyli szturmowy porządek umundurowania:
W układzie tym rzuca się w oczy zrolowany płaszcz, specyficznie przełożony przez plecy. Płaszcz spięty jest za pomocą skórzanych troków, które w porządku marszowym służyły jego mocowaniu na plecaku. Do zrolowanego płaszcza przytroczona jest menażka. Na głowie żołnierza zamiast pikelhauby pojawiła się czapka polowa wz. 1907 (Feldmütze für Mannschaften der preußischen Infanterie M 1907). Na czapce polowej, podobnie jak na pikelhaubie, widnieją kokardy w barwach Rzeszy oraz Prus. Ten układ mundurowy pozwalał na, w miarę, ciche poruszanie się, co czyniło go idealnym głównie do zadań zwiadowczych. Oczywista niepraktyczność sprawiła jednak, że był on wyjątkowo rzadko stosowany.
Na kolejnej serii zdjęć ukazana jest sylwetka pruskiego rezerwisty z końcowej fazy Operacji Łódzkiej, kiedy to spadające temperatury, a nawet pojawienie się pierwszego śniegu wymusiły stosowanie ciepłych płaszczy wz. 1904 (Mantel für Fußmannschaften M 1904). Żołnierz jest przedstawiony na fotografiach w porządkach mundurowych Feld Anzug oraz Feldmarschmäßiger Anzug.
Charakterystyczne dla długiego wojskowego płaszcza są uproszczone elementy ozdobne w porównaniu do kurtki mundurowej oraz mankiety, które w razie potrzeby można było rozwijać w celu zapewnienia ciepła. Brak kolorowych ozdób sprawiał, że płaszcz posiadał wyjątkowo dobre właściwości maskujące, co potwierdzają kolorowe fotografie.
Ostatnia seria fotografii przedstawia żołnierza w nieregulaminowym, lecz wygodnym układzie umundurowania, stosowanym jedynie podczas czasu wolnego, takiego jak postoje czy chwile, kiedy posiłek odbywał się w warunkach polowych na terenach wolnych od wroga.
W tej konfiguracji należy zwrócić uwagę na ponowne pojawienie się czapki polowej (Feldmütze) oraz brak pasa głównego i plecaka. Charakterystycznym jest też widoczny układ pozwalający na zapięcie podniesionego kołnierza w celu ochrony przed zimnem.
Żołnierz ma przy sobie jedynie niezbędny w takiej sytuacji chlebak (Brotbeutel), który w sytuacji braku pasa nośnego, noszony jest przy użyciu specjalnego, wchodzącego w jego skład paska (Trageband). Pasek ten posiadał system regulujący jego długość i choć nie był stosowany w typowych porządkach mundurowych, to znalazł szybko zastosowanie jako pas wspierający ciężkie ładownice, podczas gdy żołnierz nie nosił na sobie plecaka.
W ręku żołnierza widoczny jest aluminiowy kubek (Trinkbecher) o pojemności 0,25 litra, wprowadzony do użycia w armii niemieckiej wraz z rokiem 1894.
Ta garść podstawowych informacji powinna być pomocą dla wszystkich zainteresowanych wyglądem żołnierza cesarskiej armii niemieckiej podczas Operacji Łódzkiej 1914 roku. W tym miejscu pragnę podziękować mojemu Ojcu Krzysztofowi za pomoc w zebraniu literatury niezbędnej do powyższego opracowania, wspólne poszukiwanie przedstawionych w nim przedmiotów oraz udział w sesji fotograficznej.
Andrzej Daszyński
Łódź 2011
Si Deus pro nobis, quis contra nos?
– jeśli Bóg jest z nami, któż przeciwko nam?
08/01/2011 15:36 
orzel 
2513 
Drukuj
PDF
Kanały RSS
